Φοβίες: Αναγνωρίστε τις και αντιμετωπίστε τις!
Τρομοκρατούμαστε μπροστά στο ενδεχόμενο να απολυθούμε, μας προκαλεί ανησυχία η περικοπή του μισθού μας, και το αβέβαιο μέλλον συνοδεύεται από διάχυτο φόβο. Η κοινωνία μάς μπολιάζει καθημερινά με... ενέσεις φοβίας και εμείς δεν ξέρουμε πώς να αντιδράσουμε. Ξεκινάμε τη ζωή μας έχοντας την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα και πως τίποτα δεν μπορεί να μας ξαφνιάσει. Και ξαφνικά όλα αλλάζουν.
Ανησυχούμε μήπως πάθουμε Αλτσχάιμερ επειδή ξεχνάμε συνεχώς τα κλειδιά μας, παθαίνουμε πανικό κάθε φορά που το παιδί μας φεύγει για το σχολείο, τρομοκρατούμαστε μπροστά στο θάνατο. Ο φόβος είναι έμφυτος σε όλα τα ζωντανά όντα. Στον άνθρωπο, όμως, το ένστικτο του φόβου εμπλουτίζεται με τη σκέψη, μεγεθύνεται με τη φαντασία και συχνά γίνεται ένα συναίσθημα τεραστίων διαστάσεων, που μας καταδιώκει. Δεν υπάρχει άλλο ον στον πλανήτη που να φοβάται τόσο πολύ για τόσα πράγματα όσο ο άνθρωπος. Αυτό το επιβεβαιώνει άλλωστε και η πληθώρα προλήψεων και δεισιδαιμονιών του. Πότε πρόκειται, όμως, για ένα φυσιολογικό συναίσθημα και πότε αγγίζει την παθολογία; Πού βρίσκονται τα όρια μεταξύ φόβου και φοβίας και πώς μπορούμε να κάνουμε το δυσάρεστο αυτό συναίσθημα σύμμαχό μας;
Από το φόβο στη φοβία
Ο φόβος, όπως και το άγχος -συχνά αυτά τα δύο ταυτίζονται-, είναι ένα συναίσθημα εξαιρετικά δυσάρεστο, που προκαλεί δυσφορία σε όποιον έχει την ατυχία να βρεθεί μπροστά του, δηλαδή -αργά ή γρήγορα- σε όλους μας, αφού υπάρχει στα γονίδιά μας. Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή: Πρόκειται για μια φυσιολογική και μάλιστα σωτήρια αντίδραση του οργανισμού, προκειμένου να αντιμετωπίσει έναν κίνδυνο. Το σώμα μας είναι προγραμματισμένο να αντιδρά ενστικτωδώς μπροστά στην απειλή, προκειμένου να επιβιώσει. Εκείνη τη στιγμή μπαίνει σε λειτουργία ένας πολύπλοκος μηχανισμός μέσω του κεντρικού νευρικού και του ενδοκρινικού συστήματος, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι χτύποι της καρδιάς, να αιματώνεται περισσότερο ο εγκέφαλος, να επιταχύνεται η αναπνοή, να διαστέλλονται οι κόρες των ματιών, να «δένεται κόμπος» το στομάχι και να αυξάνεται η εφίδρωση. Όλη αυτή η... αναστάτωση του οργανισμού αυξάνει την επαγρύπνηση και μας προφυλάσσει από τον πιθανό κίνδυνο.
Τι συμβαίνει, όμως, με τη φοβία;
Όταν ένας φόβος είναι υπερβολικός και παράλογος και διαρκεί στο χρόνο (εξακολουθεί να υπάρχει ακόμα κι όταν δεν υπάρχει το ερέθισμα-κίνδυνος), τότε μιλάμε για φοβία, η οποία αναγκάζει το άτομο είτε να αποφύγει συγκεκριμένες καταστάσεις είτε να βιώνει εξαιρετικά έντονο άγχος κάθε φορά που βρίσκεται αντιμέτωπο με αυτές. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να επηρεάζεται η καθημερινότητά του και η ζωή του να γίνεται δυσλειτουργική. Συνήθως το άτομο έχει συναίσθηση ότι αυτό που νιώθει είναι υπερβολικό και παράλογο, αλλά δεν μπορεί να το αντιμετωπίσει και με τον τρόπο που συμπεριφέρεται απέναντι σε αυτή τη φοβία (π.χ. αποφεύγοντάς την) διαιωνίζει το πρόβλημα. «Έχω περάσει ορισμένες εξαιρετικά άσχημες στιγμές στη ζωή μου, μερικές από τις οποίες συνέβησαν πραγματικά», είχε πει ο αμερικανός συγγραφέας Μαρκ Τουέιν, περιγράφοντας με μία φράση το παράλογο στοιχείο της φοβίας.
Λογικό Ή παράλογο;
«Φοβάμαι μη χάσω τη δουλειά μου», λέει η Καίτη και συμπληρώνει: «Και το θεωρώ απολύτως λογικό. Αφού απολύονται συνάδελφοι, θα μπορούσε να συμβεί και σε μένα. Αν πράγματι γινόταν κάτι τέτοιο, ο φόβος μου για οικονομικές υποχρεώσεις που “τρέχουν” θα έβγαινε αληθινός». Όντως, ο φόβος της Καίτης βασίζεται σε μια ρεαλιστική βάση και ως πρωταρχικό συναίσθημα μας κινητοποιεί, όπως είπαμε, απέναντι στον κίνδυνο. Ο οργανισμός, δηλαδή, αντιδρά απέναντι στο ενδεχόμενο απόλυσης με τον ίδιο τρόπο που θα αντιδρούσε και αν απειλούνταν από ένα δηλητηριώδες φίδι! Θα προσπαθούσε... να σωθεί. Επιστρέφοντας, λοιπόν, στην περίπτωση της Καίτης, η ίδια θα μπορούσε να έχει τις εξής αντιδράσεις: Να προσπαθήσει να γίνει καλύτερη στη δουλειά της, άρα και απαραίτητη, ή να ψάξει μια καλύτερη θέση. Αν, όμως, ένιωθε τέτοιον πανικό, που μπλόκαρε και δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει ή που ταυτόχρονα, λόγω αυτού του φόβου, παρουσίαζε και άλλες διαταραχές (π.χ. στον ύπνο ή στη διάθεση), τότε θα μιλούσαμε για μια αγχώδη κατάσταση που θα έπρεπε να αντιμετωπιστεί.
Παραλογισμός σε λογική βάση
Οι φοβίες είναι ύπουλες, γιατί στηρίζονται σε απολύτως λογικούς ισχυρισμούς. Ας πάρουμε, για παράδειγμα, κάποιον που φοβάται το αεροπλάνο. Από τη μια πλευρά, ο φόβος του είναι φυσιολογικός, αφού πρόκειται για ένα μέσο που μπορεί να έχει μια επικινδυνότητα. Από την άλλη, όμως, γνωρίζοντας ότι είναι ένα πολύ χρήσιμο μέσο για να ταξιδεύει κανείς σε μακρινούς προορισμούς ή έχοντας κατά νου τους νόμους των πιθανοτήτων, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι το αεροπλάνο είναι ασφαλές και χρήσιμο. Ένας μέτριος φόβος, δηλαδή, είναι φυσιολογικός, γίνεται όμως αδικαιολόγητος όταν το άτομο που πρέπει να ταξιδέψει στο εξωτερικό δεν το κάνει ή εμπλέκεται σε ένα πολύ χρονοβόρο και κουραστικό ταξίδι με άλλο μέσο, προκειμένου να μην αντιμετωπίσει το αντικείμενο του... φόβου του.
Vita
